Μπορεί να έχεις ξυπνήσει κάποια στιγμή και να ένιωσες ότι αναπνέεις πιο εύκολα από το ένα ρουθούνι. Ή να παρατήρησες ότι, χωρίς να κάνεις τίποτα, λίγες ώρες αργότερα η αίσθηση έχει αλλάξει πλευρά.
Αυτό που μοιάζει τυχαίο είναι μέρος ενός φυσικού ρυθμού: του ρινικού κύκλου. Η σύγχρονη φυσιολογία εξηγεί πώς συμβαίνει, ενώ η γιόγκικη παράδοση παρατηρεί εδώ και πολύ καιρό την εναλλαγή της αναπνοής και τη σχέση της με την ανθρώπινη εμπειρία.
Τι είναι ο φυσικός ρινικός κύκλος;
Ο ρινικός κύκλος είναι η περιοδική μεταβολή της ροής του αέρα από το δεξί και το αριστερό ρουθούνι. Τις περισσότερες φορές αναπνέουμε και από τα δύο. Απλώς, η μία πλευρά μπορεί να επιτρέπει σχετικά περισσότερη ροή και η άλλη σχετικά λιγότερη.
Μέσα στη μύτη βρίσκονται οι ρινικές κόγχες, δομές που καλύπτονται από βλεννογόνο και διαθέτουν πολλά αιμοφόρα αγγεία. Καθώς ο ιστός τους διογκώνεται ή υποχωρεί, αλλάζει η αντίσταση που συναντά ο αέρας. Η διαδικασία συνδέεται με τη λειτουργία του αυτόνομου νευρικού συστήματος και συμβαίνει χωρίς συνειδητή προσπάθεια.
Κάθε πότε αλλάζει η πλευρά με τη μεγαλύτερη ροή;
Δεν υπάρχει ένας ρυθμός που ισχύει για όλους. Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2016, η ερευνήτρια Roni Kahana-Zweig και οι συνεργάτες της, από το Ινστιτούτο Weizmann στο Ισραήλ, παρακολούθησαν για 24 ώρες τη ρινική αναπνοή 33 υγιών ενηλίκων. Διαπίστωσαν ότι η μέση διάρκεια του ρινικού κύκλου ήταν περίπου 2 ώρες κατά την εγρήγορση και 4,5 ώρες κατά τον ύπνο, με σημαντικές διαφορές από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Έχει σημασία ακόμη και η θέση μας: όταν ξαπλώνουμε στο πλάι, συχνά το επάνω ρουθούνι επιτρέπει μεγαλύτερη ροή. Γι’ αυτό, αν παρατηρήσεις μια διαφορά, δεν χρειάζεται να αρχίσεις να μετράς χρόνο ούτε να περιμένεις ότι θα αλλάξει ακριβώς στην ίδια ώρα.
Γιατί υπάρχει αυτή η εναλλαγή;
Η μύτη δεν είναι απλώς ένας σωλήνας που μεταφέρει αέρα. Τον θερμαίνει, τον υγραίνει και συμβάλλει στη συγκράτηση σωματιδίων. Μια από τις εξηγήσεις που έχουν προταθεί είναι ότι η μεταβολή της ροής βοηθά τις δύο πλευρές να διαχειρίζονται την υγρασία και την έκθεσή τους στον αέρα.
Δεν γνωρίζουμε ότι αυτή είναι η μοναδική λειτουργία του ρινικού κύκλου. Είναι όμως ένας ακόμη λόγος να δούμε τη μύτη ως ένα ζωντανό σύστημα που προσαρμόζεται, όχι ως δύο πανομοιότυπες και ακίνητες διόδους.
Επηρεάζοντας την όσφρηση
Το 1999, ο ερευνητής Noam Sobel και οι συνεργάτες του, με κύριο ερευνητικό ίδρυμα το Πανεπιστήμιο Stanford στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ, δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό Nature μια ενδιαφέρουσα μελέτη. Διαπίστωσαν ότι η διαφορετική ροή αέρα ανάμεσα στα δύο ρουθούνια μπορεί να επηρεάζει την ευαισθησία μας σε συγκεκριμένες οσμές. Έτσι, κάθε ρουθούνι μπορεί να προσφέρει στον εγκέφαλο μια ελαφρώς διαφορετική εικόνα του οσφρητικού μας περιβάλλοντος.
Δεν πρόκειται για κάποια «έκτη αίσθηση», αλλά για ένα πραγματικά ενδιαφέρον παράδειγμα του πόσο πολυδιάστατη είναι η λειτουργία της μύτης.
Τι είχε παρατηρήσει η ινδική παράδοση;
Στη Svara Yoga, μια παραδοσιακή προσέγγιση της γιόγκα, η ροή της αναπνοής από τα δύο ρουθούνια αποτελεί αντικείμενο συστηματικής προσοχής. Κείμενα όπως το Śiva Svarodaya συνδέουν την κυριαρχία του δεξιού ή του αριστερού ρουθουνιού με διαφορετικές ποιότητες της εμπειρίας και της καθημερινής δραστηριότητας.
Εδώ υπάρχει μια όμορφη συνάντηση δύο τρόπων γνώσης. Η φυσιολογία εξετάζει τις ρινικές κόγχες και τη ροή του αέρα. Η γιόγκικη παράδοση μας προσκαλεί να παρατηρήσουμε πώς αισθανόμαστε και πώς βιώνουμε την αναπνοή σε διαφορετικές στιγμές. Δεν χρειάζεται να αντικαταστήσουμε τη μία προσέγγιση με την άλλη.
Ida, Pingala και Sushumna: ο γιόγκικος χάρτης της αναπνοής
Στη γιόγκικη παράδοση, τα nāḍīs περιγράφονται ως λεπτοφυή κανάλια μέσα από τα οποία θεωρείται ότι κινείται η prāṇa, η ζωτική ενέργεια. Τρία έχουν ιδιαίτερη θέση:
- Ida — συνδέεται με το αριστερό ρουθούνι, τη σελήνη, την ηρεμία, τη δεκτικότητα και την εσωτερική παρατήρηση.
- Pingala — συνδέεται με το δεξί ρουθούνι, τον ήλιο, τη δράση, την κινητοποίηση και την εξωστρέφεια.
- Sushumna — περιγράφεται ως κεντρικό κανάλι. Στη γιόγκικη διδασκαλία, η στιγμή κατά την οποία οι δύο πλευρές της αναπνοής μοιάζουν πιο ισορροπημένες έχει ιδιαίτερο συμβολισμό και συνδέεται με την εσωτερική συγκέντρωση και τον διαλογισμό.
Οι περιγραφές αυτές ανήκουν σε έναν παραδοσιακό χάρτη της εμπειρίας, όχι σε μια ανατομική απεικόνιση νεύρων. Μπορούμε να παρατηρήσουμε τις ποιότητες που περιγράφει η παράδοση χωρίς να περιμένουμε ότι το κάθε ρουθούνι θα καθορίζει αυτόματα τη διάθεση ή τη σκέψη μας.
Τι μπορεί να μας δείξει η ίδια μας η παρατήρηση;
Η γιόγκικη παράδοση περιγράφει ορισμένες στιγμές σχετικά ισορροπημένης ροής ως ιδιαίτερα κατάλληλες για εσωτερική συγκέντρωση. Αντί να θεωρήσουμε ότι αυτό συμβαίνει υποχρεωτικά σε όλους, μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε ως μια ενδιαφέρουσα πρόσκληση: να παρατηρήσουμε τι πραγματικά συμβαίνει στη δική μας εμπειρία.
Μέσα στην ημέρα, μπορείς να προσέξεις ήρεμα αν ο αέρας περνά λίγο πιο εύκολα από κάποια πλευρά. Μια άλλη στιγμή, να παρατηρήσεις ξανά. Χωρίς να πιέσεις τη μύτη, να επιταχύνεις ή να κρατήσεις την αναπνοή σου. Αν δεν παρατηρείς διαφορά, δεν χρειάζεται να βρεις κάποια.
Ίσως έχει ενδιαφέρον να δεις αν η αίσθηση της αναπνοής αλλάζει όταν ξεκουράζεσαι ή όταν στρέφεις την προσοχή σου σε κάτι. Η προσωπική παρατήρηση δεν χρειάζεται να αποδείξει μία θεωρία. Η αξία της είναι ότι μας βοηθά να γνωρίζουμε καλύτερα όσα ήδη συμβαίνουν μέσα μας.
Από τη φυσική εναλλαγή στη Nadi Shodhana
Στην Ακαδημία Breathflow μαθαίνουμε να παρατηρούμε τον φυσικό ρινικό κύκλο και γνωρίζουμε τη Nadi Shodhana, μια πρακτική pranayama στην οποία εναλλάσσουμε συνειδητά την αναπνοή ανάμεσα στα δύο ρουθούνια. Η πρακτική περιγράφεται στη Haṭha Yoga Pradīpikā, ένα από τα κλασικά κείμενα της Hatha Yoga, και συνδέεται με τον παραδοσιακό καθαρισμό των nāḍīs.
Συνέχισε την εξερεύνηση
- Nadi Shodhana: η εναλλασσόμενη αναπνοή της γιόγκα — με βίντεο και παρουσίαση της πρακτικής.
- Μύτη ή στόμα; Ποιος είναι ο σωστός τρόπος αναπνοής; — νέο άρθρο του Breathblog.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
Kahana-Zweig et al. (2016), Measuring and Characterizing the Human Nasal Cycle — PLOS ONE.
Sobel et al. (1999), The world smells different to each nostril — Nature.
Haṭha Yoga Pradīpikā, κεφάλαιο 2, στίχοι 7–10 — παραδοσιακό πλαίσιο της εναλλασσόμενης αναπνοής.
Rolf Sovik, Self-Study: Nostril Dominance — Yoga International (γιόγκικη ερμηνεία / βιωματική παρατήρηση).
Swami Rama, Nadi Shodhana: Equalizing the Flow of Breath — Himalayan Institute (παραδοσιακή προσέγγιση).
Cleveland Clinic, Why Your Nose Is Blocked on One Side — φυσιολογική εναλλαγή και επίμονα συμπτώματα.